Bölüm II
Tophane'de gökyüzünü ölçen ev
Şehinşehname (1581) · iç görünüm
Tophane, 1575
İstanbul'un Avrupa yakasındaki bir tepe; iki bina, on beş kişilik bir ekip ve özenle üretilmiş bir alet koleksiyonu. Amaç netti: Uluğ Bey'in 150 yıllık zîcini yenilemek.
III. Murad'ın izniyle 1574 sonrasında Tophane'de yükselen İstanbul Rasathanesi, Meraga ve Semerkant rasathaneleri geleneğini sürdüren en büyük Osmanlı gözlem projesiydi. Amacı netti: Uluğ Bey'in 150 yıldır kullanılan ve artık sapmış cetvellerini yeni gözlemlerle düzeltmek.
Tam gözlem programı 1577'de başladı; Ocak 1580'de rasathane donanma birlikleri tarafından yıkıldı. İlk kayıtlı gözlemden (Ekim 1576) yıkıma üç yılı aşkın süre, inşadan yıkıma ise yaklaşık beş yıl geçmişti.
Rasathanenin beş yılı
İmza sahne
Aşağıdaki sahne, 1581 tarihli Şehinşehname'den — Seyyid Lokman'ın yazdığı, resimleri Nakkaş Osman atölyesine atfedilen eserden. İslam astronomi tarihinin en sık kullanılan görselidir. Minyatür, Takiyüddin'in rasathane ekibini ve aletlerini bir arada gösterir. Üzerindeki noktalara tıkla, ne gördüğünü öğren.
Bir noktaya tıkla · klavye ile Tab + Enter da çalışır
Sahnenin merkezindeki büyük sarıklı figür Takiyüddin'in kendisi. 1571'de saray başastronomu olduktan sonra İstanbul göğünü önce Galata Kulesi'nden, ardından da Tophane'deki bu rasathaneden ölçtü. Önündeki masada cetveller ve hesap aletleri var.
Sahnenin ortasındaki büyük küre dikkat çekici bir ayrıntıdır: minyatürdeki bu yer küresi Avrupa yapımıdır. Rasathanede Avrupa'dan gelmiş bir bilim aletinin durması, Osmanlı sarayının Avrupa'yla alet ve bilgi alışverişinin belgesidir.
Küre, gözlemler sırasında coğrafi konumların ve enlem-boylam hesaplarının başvurulan görsel referansıydı.
Üstteki raflar rasathanenin kütüphanesini gösteriyor. Vefat eden âlim Lutfullah'ın astroloji, astronomi ve geometri kitapları 20 Nisan 1578 tarihli bir fermanla bu kütüphaneye aktarılmıştı.
Böylece rasathane aynı zamanda yaşayan bir araştırma kitaplığı hâline geldi.
Sağ üstteki figür elinde bir astrolab tutuyor. Rasathanede hem düzlemsel hem de küresel astrolablar kullanılıyordu; bu, Batlamyus'un Almagest'inden gelen geleneğin Osmanlı atölyelerinde yaşayan halidir.
Astrolab hakkında daha fazlası için Aletleri sayfasına bakabilirsin.
Sol taraftaki figürler hesap yapıyor — Takiyüddin'in matematikçi yönünün resmi. Aritmetik üzerine yazdığı Buğyetü't-tullâb'da astronomi hesaplarında ondalık kesirleri kullanması bu dönem için dikkat çekicidir.
Sidre'nin cetvelleri gelenekteki gibi altmışlık (sexagesimal) düzendeydi; Takiyüddin ondalık kesirleri Buğyetü't-tullâb'da kuramsal olarak işledi, 1584 tarihli Harîdetü'd-dürer'de ise baştan sona uyguladı.
Alttaki figürlerin arasında birden çok gözlem aleti — kuadrant, libne (mural) levha, küçük astrolablar — görünüyor. Rasathanede sekiz tür astronomik alet, bir mekanik saat ve "Hint cetveli" denen bir araç kullanıldı.
Takiyüddin iki aleti kendisi icat etti: kirişli Zâtü'l-evtâr ve ahşap yaylı Müşebbehe bi'l-menâtık. Aletlerin tamamına Aletleri sayfasında bakabilirsin.
Yakından
Yapı planı
Ana binada armiller küre başta olmak üzere büyük gözlem aletleri bulunuyordu; bitişik küçük bina, küçük ölçekli bir gözlemevi işlevi görüyordu. İkisi de İstanbul'un Avrupa yakasındaki bir tepenin üstünde, geniş bir gece göğü açısıyla konumlandı.
Minyatürün üst kısmındaki rafların yakın çekimi. Lutfullah'tan miras kalan astronomi ve matematik kitapları burada toplanmıştı.
Astronomların aletlerle, küre ile ve saat ile çalıştığı orta bölüm. Takiyüddin sahnenin tam ortasında.
Sahne arkası
Şehinşehname, ekibin çalışma düzenini de anlatır: her alet beş kişi tarafından işletilirdi — iki-üç gözlemci, bir kâtip ve türlü işleri gören bir yardımcı. Aşağıdaki kadro bu belgeli yapıyı ve arşiv kayıtlarındaki destek işlerini gösterir.
Tüm gözlem programının ve cetvel hazırlığının başında.
Her aletin başında gece gözlemini yapan iki-üç rasıt.
Okunan değerleri anında deftere geçiren yazman.
Şehinşehname'nin deyişiyle "kalan işleri gören" beşinci kişi.
Mekanik saatin kurulup ayarlanması ve Lutfullah'tan devralınan kitaplığın bakımı da ekibin işleri arasındaydı.
Arşiv kayıtlarından bir örnek: nemden bozulan ahşap aletler için Mısır'dan kuru ahşap istendi; vefat eden marangoz Alyon'un yerine Yani, beş akçe gündelikle atandı (1579).
Rasathane Tophane'de bir tepe üstüne, İstanbul'un Avrupa yakasına ve gece göğüne hâkim bir noktaya kuruldu. İki binadan oluşuyordu: ana yapıda armiller küre ve büyük aletler; daha küçük ikinci yapı küçük ölçekli bir gözlemeviydi. Haziran 1575'te Sultan, çalışmalar için ek odalar yapılmasını emretti. Takiyüddin gözlemleri kuyu kazmadan yürütmeye karar vermişti — Kahire'de merdivenli bir gözlem kuyusu kazdırdığı da kaynaklarda geçer.
Şehinşehname minyatüründe Takiyüddin'in çevresinde on beş kişilik bir ekip görülür — iyi örgütlenmiş bir gözlem kadrosu. Hoca Sadeddin ve Sokollu Mehmed Paşa'nın saray içindeki desteği projenin siyasi zeminini oluşturuyordu; kaynaklar hazineden "kum gibi" Venedik dukası harcandığını söyler.
Rasathane bir gözlem yeri olduğu kadar bir araştırma kütüphanesiydi. Vefat eden âlim Lutfullah'ın astronomi ve matematik kitapları buraya aktarılmıştı. Uluğ Bey'in zîci, el-Kâşî ve Ali Kuşçu'nun eserleri gibi temel kaynaklar burada okunabiliyordu.
Projenin asıl hedefi yeni bir astronomi cetveli — bir zîc — hazırlamaktı. Bu kitap, Takiyüddin'in başyapıtı Sidretü'l-müntehâ olacaktı: rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan, beş risalelik büyük bir el kitabı. Gezegen bölümleri de planlanmıştı; eser 1580'de yarım kaldı.
III. Murad, rasathanenin yıkılmasını emretti. Bina, donanma birlikleri tarafından yıkıldı. Yıkımın arkasında tek bir sebep değil, birkaç etken vardı: Kasım 1577 kuyruklu yıldızının ardından Takiyüddin'in hazırladığı rapor "zafer" diyordu ama İran seferi beklendiği gibi gitmedi; saraydaki gerginlikler arttı; bazı ulemâ rasathaneye doğrudan itiraz ediyordu.
Rasathanede ilk kayıtlı gözlemden (Ekim 1576) yıkıma dek üç yılı aşkın süre gözlem yapılabildi; son kayıtlı gözlem Aralık 1579 tarihlidir. Yıkımdan sonra bazı ulemâ Takiyüddin'in yargılanmasını istedi; III. Murad onu korudu ve Mısır ya da Şam'a gitmesini istedi.
Rasathanenin envanteri: sekiz tür gözlem aleti, iki yeni icat.
III. Aletleri