Aletleri

Antik Yunan'da Ptolemaios'un Almagest'inde tarif edilen armiller küre, gökyüzünü temsil eden iç içe geçmiş halkalardan oluşur. Her halka bir gök referansı verir: ekvator, meridyen, ekliptik. Bir yıldızın boylam-enlemi doğrudan halkaların kesişiminden okunur.

Takiyüddin'in armiller küresi, Sevim Tekeli'nin karşılaştırmasına göre, çağdaşı Tycho Brahe'nin Uraniborg'daki aletiyle hem ölçek hem yapı bakımından benzerdir.

Hint, Yunan, Mısır ve İslam astronomilerinin ortak mirası. Rete (dönen yıldız ağı) gökyüzünün haritası, tympan ise belirli bir enleme göre çizilen ufuk ve yükseklik halkalarıdır. İkisi üst üste konunca o anki gökyüzü analog bir simülasyon gibi okunur.

Takiyüddin bu aletin matematiğini de yazdı: Düstûru't-tercîh stereografik (küre→düzlem) izdüşümünün kurallarını verir.

→ Astrolab Atölyesi'nde kendin çevir

Küresel astrolab, gökyüzünü olduğu gibi (küre olarak) modelleyen aletin atasıdır. Düzlemsel astrolab gibi izdüşüm gerektirmez — ama taşınması daha güç, üretimi daha pahalıdır.

İslam astronomi literatüründe el-Birûnî gibi âlimlerce anlatılır. Takiyüddin'in rasathanesinde düzlemsel ve küresel astrolab birlikte kullanılıyordu.

Minyatürdeki küre, Osmanlı sarayına Avrupa'dan bilim aletleri aktığının kanıtıdır: III. Murad'ın ajanları Avrupa'dan saat ve alet satın alıyordu.

1579 tarihli, tuğralı iki "III. Murad küresi" (Christie's, 1991) Saray'a ulaştı mı bilinmiyor; minyatürdeki küreyle özdeşleştirilmeleri de kanıtlanabilir değildir.

Libne ya da Latince mural quadrant, çok büyük yapıldığında astronomide olağanüstü hassas okumalar verir — Uluğ Bey'in Semerkant'taki dev meridyen yayının yarıçapı ~40 metreydi. Sabit konumu, ölçeği büyütmeyi mümkün kılar.

Takiyüddin'in libnesi, dönemin alet risalesi Ālāt-ı Raṣadiyye'de tarif edilen aletlerdendir: büyük çeyrek bir kavis, üzerinde derecelendirme ve nişangâh.

Astronomi gözleminin iki açısı — azimut (yatayda yön) ve yükseklik (ufuktan açı) — bu aletle aynı anda ölçülür. Bu tür ölçümler vakit ve kıble hesaplarının da temelidir; Takiyüddin ayrıca kıble bulmak için ayrı bir alet tasarlamıştı (Harîdetü'd-dürer'de tarif eder).

Takiyüddin'in bu aleti, Sidretü'l-müntehâ'nın gözlem bölümünde adıyla geçen dört aletten biridir.

Avrupa'daki mekanik saatleri Takiyüddin Mısır'da Ali Paşa'nın koleksiyonunda incelemişti; ayrıca "diğer dinlerin yetenekli teknisyenlerinden" — yani Avrupalı saatçilerden — bilgi almıştı.

Kendi tasarımının yenilik kaynağı: saatin yalnızca saati değil, dakikayı ve saniyeyi de göstermesi. Tez yine de ihtiyatlı bir not düşer: kullanılan saatlerin doğruluğu sınırlı olabilirdi.

→ Mekanik Saat Atölyesi'nde çarkı döndür

Ekinokslar (gece-gündüz eşitliği), bir astronomi cetvelinin kalibrasyonu için kritik referans noktalardır. Yörüngenin yıllık döngüsünü doğru tutturmak ancak ekinoksların hassas tarihlerini bilmekle mümkündür.

Takiyüddin'in Sidretü'l-müntehâ'da adını andığı dört aletten biri olan Zâtü'l-evtâr'la 1579 ilkbahar ekinoksunu belirledi ve tropik yılın uzunluğunu 365 + 1/4 − 1/168 gün olarak hesapladı.

Adı "gök kuşaklarına (menâtık) benzetilmiş" anlamındadır. Şehinşehname onu özel olarak över: bu güzellikte bir tasarımı daha önce kimse yapmamıştı.

Sevim Tekeli'nin karşılaştırmasına göre yapısal olarak Tycho Brahe'nin framed sextant'ı ile çok benzerdir, ancak iki astronom arasında doğrudan bir temas kanıtlanmamıştır — paralel keşif.