Bölüm IV
Astronomi, matematik, optik, mekanik
Başyapıt
Rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan büyük astronomi el kitabı. Beş risaleye bölünecek şekilde tasarlandı; küresel trigonometri, gözlem yöntemleri ve yeni astronomi cetvellerini bir araya getirecekti.
1580'de İstanbul'dan ayrılmak zorunda kaldığında metin bir cümlenin ortasında kaldı — başyapıt bir daha tamamlanamadı.
Takiyüddin'in bilinen 26 eseri vardır; birçoğu hâlâ yayımlanmamıştır. Eserlerinin çoğu şiirsel başlıklar taşır — astronomi cetvelinin adı "Sonsuzluğun Sidre Ağacı", optik kitabınınki "Görmenin Bahçesinin Işığı"dır. Aşağıdaki sekmelerden başlıcalarına göz atabilirsin.
Sidrat muntahā al-afkār fī malakūt al-falak al-dawwār — "Dönen feleğin melekûtunda düşüncelerin ulaştığı son sınırın sidresi"
Rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan büyük astronomi el kitabı (zîc). Mevcut hâli beş risaledir; gezegen bölümleri de planlanmıştı. 1580'de İstanbul'dan ayrılışıyla eser yarım kaldı; 18. yüzyıl başında İstanbul'da — büyük olasılıkla Mustafa Zeki Efendi eliyle — temiz nüshası hazırlandı.
Harīdat al-durar — "İnci Dizisi"
Güneş ve Ay için hazırlanmış, halka dönük kısa bir zîc (1584; Hoca Sadeddin'e ithaf). Baştan sona ondalık kesirlerle yazılmış ilk İslam zîcidir; kıble bulmak için tasarladığı yeni bir aleti de tarif eder.
Nablus, 1567 – 68
Filistin'in Nablus şehrinde kadılık yaptığı yıllarda tamamladığı büyük eser. Güneş saatlerinin matematiksel ilkelerini ve gnomon gölgesinin yıl boyunca çizdiği eğrilerin geometrisini anlatır. İçindeki uzun soyağacı, sonradan biyografik kaynak olarak kullanıldı.
Bughyat al-ṭullāb — "Öğrencilerin İsteği"
Aritmetik üzerine üç kitaplık eser. İkinci kitabın dokuzuncu bölümü ondalık kesirlere ayrılmıştır; Takiyüddin burada, Tanrı izin verirse ondalık esaslı bir zîc yazacağını söyler — o sözü 1584'te Harîdetü'd-dürer'le tutacaktı.
Küre izdüşümü üzerine
Bir küreyi düzleme yansıtmanın matematiksel yöntemleri. Astrolab yapımının ve gök haritalarının temelini oluşturan teknik. Takiyüddin'in matematik birikimi onun astronomi ve alet tasarımıyla doğrudan bağlantılı.
İkinci derece denklemler üzerine
Cebir alanında, özellikle ikinci derece (kuadratik) denklemleri ele alan bir risale.
Kitāb nūr ḥadīqat al-abṣār — "Görmenin Bahçesinin Işığı Üzerine Kitap"
İslam dünyasında Kemâleddin el-Fârisî'den sonra optik üzerine yazılmış ilk kapsamlı eser. Yansıma, kırılma ve gözün işleyişi üzerine yazılmış geleneksel bilgiyi özetler; ayrıca Takiyüddin'in kendi deney ve gözlemlerine dayanan özgün katkılar içerir.
kayıp risalesiyle birlikte
Optik kitabında, uzaktaki nesneleri göstermeye yarayan billûrdan (kristalden) bir araç tarif eder; yapımı ve kullanımı üzerine ayrı bir risale yazdığını da söyler — risale bugüne ulaşmadı. Kaynaklarda "nazra" adıyla anılan bir optik aleti olduğu da geçer; ikisinin aynı araç olup olmadığı belirsizdir.
al-Kawākib al-durriyya — "Parlak Yıldızlar"
Avrupa tipi mekanik saatler üzerine. Bu konuda eser veren ilk — ve bilindiği kadarıyla son — İslam âlimidir. Mısır'da Ali Paşa'nın koleksiyonundaki Avrupa saatlerini incelemiş, "diğer dinlerin yetenekli teknisyenlerinden" bilgi almıştı.
al-Ṭuruq al-saniyya fī al-ālāt al-rūḥāniyya — "Ruhani Aletlerin Yüce Yolları"
Makineler üzerine kapsamlı eser: su pompaları, şiş çevirme düzenekleri, çeşitli saatler ve ağır yük kaldırma aleti. Aşağıdaki mühendislik buluşları bu eserden çıkar.
Takiyüddin'in bilinen 26 eseri vardır; yukarıdaki seçki, Şen (2024) tezinde (Bölüm 2.4 ve ilgili dipnotlar) belgelenen eserleri gösterir. Tam dökümler için OALT ve OMLT katalogları esas alınır; eserlerin çoğu hâlâ yayımlanmamıştır.
Mühendislik buluşları
Takiyüddin'in et-Turuku's-seniyye'sinden öne çıkan üç buluş. Bazı tasarımları çağdaşı Avrupalı mucitlerin — Leonardo da Vinci, Simon Stevin gibi — tasarımlarıyla benzerlikler taşır.
Bir su çarkıyla çalışan, kurşun ağırlıklı pistonlu pompa. Su çarkı yatay mildeki tepelikleri döndürür; kaldırılan piston, kurşun ağırlığıyla inerek suyu yukarı basar — altı silindir sırayla çalışır, kapakçıklar geri kaçışı önler.
Benzer (dört silindirli) bir pompa Avrupa'da ancak 36 yıl sonra, Aleotti'nin 1589 tarihli Heron neşrinde görülür — Aleotti'nin Takiyüddin'in eserini bilmesi olasılık dışı sayılır.
Et-Turuku's-seniyye'nin altıncı bölümünde Takiyüddin üç farklı şiş çevirme düzeneği tarif eder. Bunlardan biri buhar gücüyle döner: kaynayan suyun buharı, kanatları çevirip şişi döndürür.
Bu, buhar gücünün ilk pratik kullanımlarından biri sayılır ve genellikle ilk buhar makinesi tarifiyle anılan İtalyan mühendis Giovanni Branca'dan en az 78 yıl öncesine aittir.
Heron'un (İskenderiyeli, MS 1. yy) Baroulkos düzeneğine benzeyen, ağır yükleri kaldırmaya yarayan alet. Takiyüddin'in mekanik mirasının antik İskenderiye geleneğiyle bağını gösterir.
Benzer bir aleti Simon Stevin 1586'da "het almachtige" (kadir-i mutlak) adıyla tarif edecekti.
Takiyüddin'in bazı tasarımları, çağdaşı Avrupalı mucitlerin tasarımlarıyla yapı ve ilke olarak benzerlik gösterir. Bunlar arasında Leonardo da Vinci'nin benzer bir şiş düzeneği ve Simon Stevin'in 28 Kasım 1589'da patent aldığı ağırlıklı şiş tasarımı sayılabilir.
Bu paralellikler doğrudan bir etkilenme olduğunu kanıtlamaz — 16. yüzyıl mühendisliği, hem Doğu hem Batı'da benzer pratik problemleri çözmeye çalışıyordu.
Bu eserleri yazdığı yıllarda, gökyüzünden aylarca süren bir ışık geçti.
V. 1577 Kuyruklu Yıldızı